Oogzorg

Astigmatisme ( Cilinderafwijking van het oog )

Inleiding
Oorzaak
Verschijnselen
Diagnose
Behandeling
Prognose

Inleiding
Astigmatisme is een refractie- of brekingsafwijking van het oog, waarbij de lichtstralen in één as (horizontaal) anders gebroken worden dan in de andere as (verticaal). Meestal is dit het gevolg van een ongelijke kromming van het hoornvlies. Astigmatisme kan op zichzelf of in combinatie met bijziendheid of verziendheid voorkomen. Astigmatisme veroorzaakt een wazig of vervormd, opgerekt beeld. Astigmatisme wordt ook wel een cilinderafwijking genoemd.

Oorzaak
Om goed te kunnen zien is het noodzakelijk dat lichtstralen precies op het netvlies achter in het oog vallen. De lichtstralen bereiken als rechte lijnen het oog. Door het hoornvlies en de lens worden deze stralen gebogen. De stralen die boven (aan de kant van het voorhoofd) in het oog vallen, worden naar beneden afgebogen. De stralen die beneden in het oog vallen (aan de kant van de wangen) worden naar boven afgebogen (verticale as). Lichtstralen van rechts worden naar links afgebogen en lichtstralen van links worden naar rechts afgebogen (horizontale as). De stralen die midden in het oog binnenvallen, worden niet gebogen en gaan rechtdoor. Alle stralen komen op deze manier op één punt samen. Dit punt wordt het brandpunt genoemd. Normaal gesproken bevindt dit brandpunt zich precies op het netvlies waardoor scherp gezien wordt.
Bij mensen met astigmatisme worden de lichtstralen in één as (horizontale as) anders afgebogen worden dan in de andere as (verticale as). Hierdoor komen de lichtstralen niet op één punt bij elkaar. Indien lichtstralen in één as precies op het netvlies vallen, komen die lichtstralen in de andere as ofwel voor of achter het netvlies terecht. Er kunnen meerdere oorzaken bestaan waarom lichtstralen ongelijk afgebogen worden door het lenzenstelsel van het oog. Dit zijn:

- Krommingsafwijking van het hoornvlies
- Krommingsafwijking van de ooglens

Krommingsafwijking van het hoornvlies
Meestal ontstaat astigmatisme door een krommingsafwijking van het hoornvlies. Een ideaal hoornvlies zonder astigmatisme heeft de vorm van (een deel van) een perfecte ronde bol (zoals een voetbal) waardoor het licht gelijkmatig gebroken wordt in alle richtingen. Bij astigmatisme is het hoornvlies in de ene richting meer gekromd is dan in de andere richting. Hierdoor ontstaat een een ovale bol (zoals een rugbybal) waardoor de lichtstralen ongelijkmatig worden afgebogen. Dit wordt ook wel regelmatig astigmatisme genoemd. Onregelmatig astigmatisme wil zeggen dat het hoornvlies niet mooi glad is als een bal maar vol zit met hobbels en bobbels. De lichtstralen worden hier echt alle kanten opgebogen.
Normaal gesproken groeit het oog tijdens de jeugdjaren volgens een bepaald groeipatroon dat als het ware voorgeprogrammeerd is en grotendeels erfelijk bepaald is. Bij een mensen met regelmatig astigmatisme vindt deze groei van het hoornvlies niet gelijkmatig plaats. Onregelmatig astigmatisme kan onder andere optreden bij een keratoconus.
Meestal verschillen beide ogen niet zoveel van elkaar in (sterkte van het) astigmatisme maar in uitzonderlijke gevallen heeft maar één oog een cilindrische afwijking of is het verschil in astigmatisme van beide ogen zeer groot (anisometropie). In dit geval bestaat een behoorlijke kans op het ontwikkelen van een lui oog (amblyopie), indien dit niet op jonge leeftijd gecorrigeerd wordt met een bril.

Krommingsafwijking van de ooglens
Dit is een zeldzamere oorzaak van astigmatisme, waarbij de eigen natuurlijke ooglens onregelmatig gekromd, gekanteld of verplaatst is. Ook een geïmplanteerde kunstlens kan een astigmatisme veroorzaken wanneer deze wat naar opzij, boven of onder verschoven of gekanteld is.

Verschijnselen
Bij astigmatisme ontstaat een onscherp beeld, zowel bij het veraf als bij het dichtbij kijken. Hoe onscherp het beeld is, hangt af van de sterkte van het astigmatisme (ofwel van de cilinderafwijking). Is het oog daarnaast ook bijziend, dan is het beeld op afstand nog waziger dan dichtbij, en het omgekeerde is het geval bij verziendheid. Het door astigmatisme veroorzaakte wazige beeld wordt soms ook als vervormd ervaren. Het beeld is opgerekt in een bepaalde as of wordt waargenomen als een soort dubbelbeeld (een beeld met een dubbele rand). Bij langbestaand, ongecorrigeerd astigmatisme wordt de optische vervorming vaak onbewust door de hersenen gecorrigeerd (het opgerekte beeld wordt als het ware door de hersenen weer platgedrukt). De vervorming wordt dan pas opgemerkt als het astigmatisme ineens volledig met een bril gecorrigeerd wordt! De hersenen drukken het beeld dat nu wel goed aankomt immers nog steeds plat. In de loop van de tijd passen de hersenen zich weer aan en wordt het beeld niet meer vervormd weergegeven. Een ander verschijnsel bij astigmatisme is het knijpen met de ogen. Door de oogleden iets dicht te knijpen, verandert de kromming van het hoornvlies soms een klein beetje, waardoor het beeld scherper kan worden. Astigmatisme kan ook leiden tot hoofdpijn, pijn rond de ogen en vermoeidheid, met name bij het uitvoeren van visuele taken (zoals lezen of met een beeldscherm werken).

Diagnose
De opticien, optometrist of oogarts kan astigmatisme (en andere brekingsafwijkingen zoals bijziendheid en verziendheid) vaststellen door een refractieonderzoek.
Astigmatisme wordt uitgedrukt in sterkte en asrichting (0 tot 180°) en wordt een cilindrische afwijking genoemd. Blijkt het astigmatisme onregelmatig of zeer sterk te zijn, of is het gezichtsvermogen niet helemaal te verbeteren met een correctie, dan is een volledig oogonderzoek door een oogarts noodzakelijk om een eventuele oogaandoening of amblyopie uit te sluiten.

Prognose
In het algemeen kan men stellen dat de refractiechirurgietechnieken minder goed ontwikkeld zijn voor de correctie van astigmatisme dan voor bijziendheid; in het eerste geval is er minder kans op een stabiel perfect resultaat.